Jolas gaitezen, bai.
Egunotan Erich Frommen Psikoanalisiaren krisia (La crisis del psicoanálisis, 1970) irakurtzen ibili naiz. Fromm beti da inspiratzailea, harekin gauza askotan bat etorri ez arren. Liburu honetan, psikoanalista alemanak, testu zahar batzuk bilduz, moldatuz eta berriak gehituz, materialismo historiko marxista eta psikoanalisia bateratzeko eta psikoanalisiaren ajeak aztertzeko eta gainditzeko hamaikagarren ahalegina egin zuen. Ideia interesgarriak ez dira falta, baina halako batean burura etorri zait niretzat Frommek bateratu nahi dituen pentsaera ildo biak beti hanka motz gelditzearen arrazoietako bat (ez bakarra, seguruenik nagusia ere ez).
Marx eta Engelsen materialismo historikoak gizakion biziraupen materialaren antolaera jarri zuen giza-historiaren gidari, ekonomiaren jantzipean. Freuden psikoanalisiak, bestetik, libidoa jarri zuen giza-jokabide guztien agintean inkontzientetik eta, oro-har, sexu-senera murriztu libidoa bera. Atzean, bizidunen sen ustez nagusi biak: norberaren kontserbazioa eta espeziearen kontserbazioa. Norbanakoaren eta espeziearen biziraupen-senak, nolabait izateko. Begi bistakoa ematen du horiek behar dutela sen nagusiak edozein espeziek denboran irauteko. Espezie bateko aleak agortuz gero, agur espezieari. Espeziea agortuz gero, agur aleei. Perrandoren egiak.
Horiek dira, ordea, biziraupen hutsari lotutako bulkadak, alegia, gobernatzen gaituzten sen bakarrak edo nagusiak? Komunitateek euren kideen biziraupena eta komunitatearen beraren erreprodukzioa ziurtatzeko bilatzen dituzten moduek gidatu dute giza-historia? Eta sexu-senaren gaineko errepresioa ote da gure gizarte neurotikoaren atzeko funtsezko eragilea?
Pentsalari batzuek gizarte-sena ere aipatu dute, baina psikoanalisiak berak ukatu izan du holako senik dagoenik. Baiezkoan nago ni, baina utz dezagun balizko sen hori alde batera. Ba al dago gizakiontzat funtsezkoa den bestelako senik, jaiotzen garen unetik beretik gidatzen gaituen bestelako bulkadarik, gizarteari forma ematen dionik?
Nire erantzuna baiezkoa da eta, batzuek serio hartuko ez duten arren, jolas-sena esango diot giza-jokabideen eta giza-komunitateen noranzkoaren atzean ezkutatzen den funtsezko indar horri.
Egia esan, logikoagoa eman dezake lehen planoan biziraupen-sen indibidual eta kolektiboak jartzeak. Biziraun gabe, jolasik ez. Edozein animaliaren agindu nagusia da. Desagertu ez direnena bai, behintzat. Elikatu, tenperatura aldaketei aurre egin, besteen jana ez izan eta ugaldu.
Frommek berak adierazi zuenez, berak aintzat hartutako sen bietatik, bata, sexu-sena, atzeratu edo erreprimitu daiteke eta bizirik jarraitu, baina jan beharra, esaterako, luzaroan atzeratuz gero, hilda gaude. Ildo horri jarraituz, komunitate oso batek atzeratu edo erreprimitu dezake jolas-sena eta aurrera jarraitu, baina sexu-senari bizkarra guztiz emanez gero, agur komunitateari.
Zorionez, ordea, bizitzea bizirautea eta ugaltzea baino askoz gehiago da.
Eta komunitateen ezaugarri nagusiek alderantzizko ordenari jarraitzen diote.. Praktikotasun txikienekoek moldatzen dute ezinbestekoenak asetzeko antolamendua. Horixe nire tesia.
Bestela esanda, biziak bizitza ere behar du. Premiazko guztia ase dugunean bizirik jarraitzeko arrazoia ematen diguna behar du. Ez baikara geranioak. Eta halere, geranioek ere haizea euren hostoekin jolasean sumatzen dutenean sentituko dira bizirik (hipotesi hutsa, noski).
Eta jolasa, hain zuzen ere, hemen definituko dudanez, batere premia eta helbururik gabe egiten dugun jarduera askea da. Giza-jarduerarik askeena, senezkoa. Beste guztiaren ongarria.
Ikus dezagun xeheago.
Ez naiz lehenengoa izango materialismo historikoaren oinarriak goitik behera zalantzan jartzen dituena. Max Weber gogoratu, eta harekin beste egile batzuek ere (Michel Onfray, esaterako) erlijioaren bilakaerari lotuta ikusiko dituzte gizarteen aldaketarik sakonenak, esaterako. Baina, batez ere, David Graeberrek eta David Wengrowek Guztiaren egunsentia (El amanecer de todo, 2021) argitaratu zutenetik, ezin zaio materialismo historikoaren tesi nagusiari eutsi. Eta liburu horretan bertan daude hemen aztertu gura dudan hipotesirako oinarrietako batzuk.
Izan ere, arkeologiak eta antropologiak oraindik jende askok dituen aurreiritziak birrindu dituzte, gure arbasoen bizimoduari eta logikei dagokienez. Duela milaka urteko komunitate haiek, hasteko, ez ziren sinpleak, gizaki zuriek mundu eurentzat berriarekin topo egin zutenetik sinetsi gura izan duten moduan. Euren erara, gaur egungoak bezain konplexuak ziren. Komeni da, lehen aipatutako liburuaz gain, Marija Gimbutasen ikerketa arkeologikoak eta Guillermo Piqueroren mitologia konparatua gogoan hartzea. Izan ere, antzinako komunitate haiek definitzerakoan, termino oso egokia erabiltzen da: bizi-poza. Bizi-pozaren komunitateak ziren. Eta zertan zetzan bizi-poz hori? Hasteko, Ilustraziotik XX. mendeko korronte posmodernoetara zabaldutako ideien kontra, antzinako gizakiak ez ziren sentitzen naturaren mende, ez naturak mehatxatuta, ez naturaren beldur. Naturaren barruan, natura sentitzen ziren, eta hori oso bestelako sentipena da. Naturak eman eta naturak kendu egiten du, geuk ere naturari eman eta kentzen diogun heinean, eta giza-komunitateak antolatzen ziren naturaren alde joateko, alegia, asmatzeko naturak gehiago eman ziezaien eta gutxiago kendu, eta naturari kendutakoa nolabait itzultzeko. Eta horren emaitza ez zen, askotan oinarririk gabe errepikatu denez, behin-behinekotasuna, eskasia, gosea, premia gorria… Lehen komunitate ehiztari-biltzaileen aztarna arkeologikoetan oparotasuna aurkitzen da. Gaur egun Afrikako komunitate ehiztari-biltzaile batzuen kasuan ikusten dena: oso denbora gutxi behar izaten dute naturak eskuzabal eskaintzen dienetik beharrezkoa biltzeko, biziraupena ziurtatzeko (egunean hiru bat ordu, Kropotkinik baikorrenak etorkizuneko gizarte anarkista industrializatuarentzat kalkulatzen zuena gutxi gorabehera). Eta gainerakoa… Gainerakoa bizitzeko denbora da. Jolasteko denbora.
Eta ez dira aspertzen, bitxia bada ere. Izan ere, ez diote euren bizimoduari eutsi ergelak edo sinpleak direlako, ezpada bizimodu horrek behar duten guztia eskaintzen dielako. Batez ere, ondo pasatzeko denbora. Berrikusi behar genuke sinplekeriaren kontzeptua…
Jolastea zer den hobeto ikusteko, haurrei erreparatu behar diegu. Edo katuei, are argiago ikusi gura bada. Katuak (eta haurrak) jolas bihurtzen du eskura jartzen zaion oro bere kasa mugitzeko gai den unetik beretik. Jolasa orainaren denbora da. Araurik gabeko denbora. Anarkiaren denbora da. Denbora dialektikoa. Bakarka jolas daiteke, baina gehienetan emankorragoa da lagunduta jolastea (eta katuen kasuan, edonork ikusi du ehiza bera jolas bihurtzen dela eta harrapakina jostailu, gero jango ez badu ere). Haurrek -eta katuek- ez dute hizkuntzarik ere behar elkarrekin jolasean hasi eta euren arteko arauak ezartzeko. Jolasa, konpartitzen denean, berezko adostasunerako esparrua baita. Haurrak senez jolasten dira eta, jaio orduko, zabaltzen zaien mundua jostailu mugagabea da, esploratzailearen zain. Jolasak ez du jolasetik haragoko xederik. Jolasean bat datoz xedeak eta bitartekoak. Jolasak jolasa du xede eta bitarteko. Berez, ez du irabazlerik ez galtzailerik. Ez dakigu noiz hasi garen jolasean ez noiz amaituko dugun. John Deweyk orainean kokatzen zuen jarduera eta erabaki ororen funtsa, iraganeko esperientziek eta etorkizunerako iragarpenek gidatu arren. Jolasean are pisu txikiagoa daukate iraganak eta etorkizunak. Jolasa etengabe berritzen da, berrasmatzen da. Jolas arautuetan euretan ere, giza-talde bakoitzak bere aldaerak sortzen ditu. Gaztetan, kinitoan ere ez zen berdin jolasten Bilboko koadrilan eta Mundakakoan, eta aldaera jakin bati Nojako kinitoa esaten genion alde zaharreko lagunen artean. Nork irabazten zuen? Nork galtzen? Gehien mozkortzen zenak? Gutxien edaten zuenak? Mozkortzeko aitzakia zen kinitoa, ala mozkorra zen aitzakia kinitoan jolasteko?
Eta, xederik izan ez arren, edo xederik ez duelako, hain zuzen ere, jolasaren bitartez garatzen ditu haurrak bere gaitasunak (fisikoak eta mentalak), identifikatzen ditu bere zaletasunak (gehienetan, aurkitutako gaitasunen arabera), eta bera da aurkikuntza eta ideia original ororen ama. Burua premietatik, arazoetatik, helburuetatik ateratzen dugunean, aske hegan egiten duenean, orduan etortzen dira berez bestela otuko ez litzaizkigukeen ideiak. Haurrak jolasean ezagutzen ditu, bere gorputza nola, hala mundua. Bere egiten ditu. Ikasi egiten du. Imitazioa jolasa da, eta gizakiok imitazio gara ezer baino gehiago (John Deweyk ezin hobeto azaltzen duenez, azturen jatorria ikertzerakoan). Nagusien keinuak, soinuak, jarrerak… imitatzera jolasten dira. Gero euren burua ere imitatuko dute behin eta berriro hil arte. Imitazioa egokitzapena da, prozesu dinamikoa, gure nortasuna modelatzen duena. Eta horrela, imitatzera jolastuz, ikasten dute euren burua, gizartea, kultura, bestea, hizkuntza… bere egiten. Hitz egitea jolasa da hasiera batean. Tresna horren jabe egin ahala, haurrak ikasitako soinuen mugak bilatuko ditu, berbak asmatu, bere kodeak…
Eta jolas-sen horrek zeharkatzen ditu, hasiera batean, giza-jarduera guztiak. Gizarte osasuntsu batean, behintzat, jolasak sortzen du kultura. Berak ematen dio giza-talde bakoitzean bere forma berezia. Buztinarekin jolastuz sortuko da zeramika. Inguruko beste materialekin jolastuz eskulturak, tresnak, jantziak…, eta armak, noski. Jantzi horiekin jolastuz sortuko da gaur egun moda deritzoguna. Jakiekin jolastuz sukaldaritza eta gastronomia. Aterpe eman behar digunarekin arkitektura. Zenbakiekin jolastuz matematika. Hitzekin jolastuz poesia eta gurean, noski, bertsolaritza. Hotsekin jolastuz musika. Ideiekin jolastuz kondairak, erlijioak, filosofia. Animaliekin eta landareekin jolastuz artzaintza eta nekazaritza. Paul Feyerabend epistemologoak anarkia aldarrikatzen zuen zientziarentzat, eta jolasa zen berarentzat bide nagusia.
Iraganak, pixkanaka, bere sekretuak erakutsi dizkigun heinean, ikusi dugu historia ez dela sekula lineala izan. Ez zela, esaterako, nekazaritza une jakin batean ezagutu, eta harrezkero komunitate horren oinarri bihurtu. Gizakiak aspaldi ezagutu zituen nekazaritzaren aukerak, baina une batzuetan, naturak parada eman orduko, komunitateek erabat baztertzen zuten, inguruak berez eskaintzen ziena biltzeak laborantzan jarduteak baino denbora gutxiago eskatu orduko. Alegia, nekazaritzak jolaserako denbora lar kentzen bazien, abandonatu eta jolaserako denbora gehiago eskaintzen zieten bilketa eta ehizara bueltatzen ziren. Eta, bitxia bada ere, Iparramerikako eremu geografiko zabal batean, bolada luzean elikatzeko laborantza guztia alboratu, eta tabakoa baino ez zuten landatuko, bizirauteko batere beharrezkoa ez zen landarea, bizitza-komunitarioaren erdigunea bilakatuta. Nekazaritza orokorraren ordez, ohikoagoa zen baratzezaintza. Ortu txikietan landareekin jolastea, apaingarri baino ez ziren lorez inguratzea… Aisia, denbora pasa. Jarduera nagusiak jolasen inguruan antolatzen ziren, eta jolasek ematen zieten nortasuna komunitateei. Premiazkoa ez zen horrek guztiak, hain zuzen ere. Askotan, noranzko bat hartzeko zio bakarra ondoko komunitatetik bereiztea izanik, David Graeberrek eta David Wengroewk eskizogenesia esaten diotena. Eta, maiz, guri ulertzea kostatzen zaigun modu batean, pilatutako aberastasun guztia suntsituz entretenitzen ziren, kontua ez baitzen pilatzea bera. Dibertigarriagoa zelako hutsetik berriro hastea.
Urruneko komunitateetara iritsitako europar hantusteek gehienetan txarto interpretatu zituzten kultura indigenak. Jende aurkitu berri haiek (europarrek aurkitu berriak, noski, jende haiek aspaldi aurkitu baitzuten euren burua, europar haiek, beharbada, euren buruaren bila jarraitzen zuten bitartean) kontatzen zizkieten kondairak, mitoak, sinesmenak… serio hartu zituzten. Ez ziren konturatu, askotan, kondairak, mitoak eta sinesmenak ez direla esan bezain antzinakoak, dinamikoak direla, eta maiz kontatzen dituztenek ere ez dituztela sinesten (apaiz gehienek Babel dorrean edo dilubio unibertsalean sinesten ez duten legez). Komunitate egiteko moduak direla eta, gehienetan, jolasean asmatu direla. Nondik ote gatoz? Asma dezagun hasiera mitiko bat. Haurrei kontatzen zaizkienak, gizarte-kohesioa ematen duten kondairak. Eguneroko bizimodurako mozorroak. Mozorroa bera jolasik gustukoenetakoa izanik kultura guztietan. Batzuetan, zintzotasun uneetan, lekukoek halaxe aitortzen zieten antropologoei. Ondo zekitela, alegia, euren arbasoen jatorriak ez zeukana zerikusiri hartzarekin, edo arranoarekin, edo sugearekin. Gero, egia da, askotan haurrekin jostatzeko asmatutako istorioak fosildu, eta batzuk serio sinestera iritsiko ziren, batez ere kondaira edo mitoa sortu zen unetik zenbat eta urrunago egon. Galdetu bestela ebanjelistei…
Komunitateak gobernatzeko moduek ere jolasa izan zuten oinarri. Kultura askotan, lehenengo erregeak pertsonaia irrigarriak ziren. Norbait izendatzen zen errege, aginpidea zedarritu eta ustezko botereari barre egiteko. Pertsona hori ukiezin bihurtzen zen, ez zeukan inorengan aginpiderik, pailazo moduko bat zen herriarentzat… Eta ez zen betiko izaten. Herriak beti erabili baitu jolasa handinahikeria exorzizatzeko. Geuk ere hor dauzkagu geure ihauteriak.
Bestalde, David Graeberrek eta David Wengrowek deskribatu legez, antzinako komunitateentzat gobernua esperimentaziorako eremua zen. Jolaserako, azken finean. Komunitateak elkartu eta sakabanatu egiten ziren ziklikoki batzuetan, eta ziklo bakoitzean gobernu-sistema desberdinak probatzen zituzten, autoritarioak eta bertikalak batzuetan, askeak eta horizontalak beste batzuetan. Aginpidea noren eskuetan egongo zen ere txandakatu egiten zen…
Baina, giza-historia zenbat eta zehatzago ezagutu, orduan eta argiago geratzen da teknika, arlo materiala, ez zela erabakigarria gizarte bakoitzari bere bide zehatz eta berezia emateko. Ezagutza tekniko maila berean zeuden auzoko herriek antolamendu guztiz kontrakoak hartzen zituzten. Eta, esan legez, teknikak hartu eta abandonatu egiten ziren eta praktikotasunak zerikusi gutxi izan ohi zuen. Askotan, apetatsuak ere ematen dute antzinako herrien jokabideek. Gure egungo ikuspuntutik, burugabeak. Baina, noiz agindu du buruak jolasean?
Hala, jolas-senak dena zipriztintzen zuen. Lana eta sexua eurak ere bai. Lana jolas bihurtu eta jolasa lan (ondo dakigu nondik datozen gure herri-kirol gehienak). Sexua jolas bihurtu eta jolasa sexu.
Haurrak nagusi izaten jolasten dira. Imitazioa karikatura ere bihurtzen da, eta nagusien mundua hankaz gora jartzeko abagunea ere bada jolasa. Transgresio oro dago onartuta jolasean, eta bestelako gizarte-ereduak imajina daitezke.
Horren harira, Europako arkeologiak gure arbasoei buruzko informazio ugari eman digu (Santana komedianteak zer esan ere) eta, aurkikuntzen artean, duela milaka urteko haurren jostailuak ageri dira. Gaur egungo jostailuen ez oso desberdinak: gure arbaso aurreindoeuroparren jostailu kutunak etxetxoak ziren! Garai hartako etxeen miniaturazko erreprodukzio oso zehatzak aurkitu dira, haietan jolasteko panpinatxoekin: garai hartako etxe baten gizarte-egitura osoa, erritualen erdigunea zen emakumea barne.
Baina sexuaren eta jolasaren arteko loturara itzulita, Bronisław Malinowskik, esaterako, interpretazio oso baldintzatuak eta zalantzazkoak egin bazituen ere, modu ederrean jaso zuen zelan zen sexua jolasgai Trobriandeko gizartean. Sexu-errepresiorik gabe hazten ziren haurrak, eta larrutan egitea bera haur-jolasa zen, helduek sekula erreprimitzen ez zutena. Mundakan ere ikusi zituen ama batek, bere harridura eta kezkarako, haur batzuk larrutan egiten jolasean. Baina ama hura, trobriandarrak ez bezala, ez zegoen prestatuta hori naturaltasunez ikusteko eta, gurean ohikoa den legez, haurrek telebistan ikusten dutenari egotzi zion errua. Orduko Trobrianden telebistarik ez, ordea…
Eta horrek psikoanalisira garoatza.
Psikoanalisiaren arabera, haurraren fase guztiak daude sexuari lotuta. Eta, horren arabera, fase aurregenitalak eta fase genitala bereizi zituzten. Ahoa eta uzkia izango ziren haurraren lehen arretaguneak, genitaletara iritsi arte. Eta fase genitalera garaiz iritsi eta fase aurregenitalak alde batera utzita baino ez zen haurra osasuntsu haziko. Horren arabera definituko zituzten geroko helduen nortasunak; fase osoak era naturalean zeharkatu eta fase genitalean geratu ala fase aurregenitalen batean trabatuta geratu, horrek emango zien egitura osasuntsua edo patologikoa helduaroan.
Frommek ñabardurak egingo zizkion sistema horri, baina hala ere hari heldu zion, oro har. Zorionez, behintzat, gai izan zen, Wilhelm Reichekin batera, Freudek asmatutako herio-sena guztiz baztertzeko eta joera suntsitzaileak patologiatzat hartzeko, ez sentzat. Eros 1 – Tanatos 0.
Izan ere, Frommek ondo ikusi legez, Freuden teoriak interpretatzeko, Freuden gizarteak eta garaiak ezagutu behar dira -dinamikoak biak-. Eta Marx eta Engelsen teoriak interpretatzeko ere, noski, Marx eta Engelsenak hartu behar dira kontuan. Lehen kasuan, Frommek oso aintzat hartu zuen Freuden gizarte-eredua Alemaniako puritanismo protestantea zela. Baina baita Marx eta Engelsena ere, Frommek horri kasu handirik egin ez arren. Eta, beraz, batzuen zein bestearen ikuspegiek iturri berean dituzte euren herrenak. Marx eta Freuden familien sustraietan osagai judutarra ere egon arren. Eta, zein zen moral protestanteen ardatza? Lana. Produktibitatea. Antzinako judutarrentzat jainkoak gizakiei ezarritako kondena. Lanean (negozioetan) arrakasta izateak frogatzen zuen jainkoa alde zeneukala. Sexutik jostagarri izan zitekeen oro ezabatu behar zen. Sexua ugaltzeko baino ez da. Bizitza bizirauteko alderdi mekanikoetara mugatzen zen. Lan egin bizirauteko, larrutan egin ugaltzeko. Agur bizi-pozari. Hori, noski, askoz lehenago hasitako prozesu baten emaitza dialektiko logikoa ere bazen. Baina ikuspegi horrek erabat mugatu zituen Marx, Engels eta Freuden ikuspegiak. Lehenengoentzat, lanaren mundua baino ez zen aztertu behar iragana ulertzeko eta etorkizuna proiektatzeko. Ados, lan-orduak murrizteaz idatzi zuten, eta gizaki guztiei euren ahalmenak garatzeko aukera emateaz. Baina ahalmen horiek beti daude ikuspegi produktibo batetik ulertuta. Xederik gabeko jolasa ez da hor sartzen. Psikoanalisiaren sortzailearentzat, sexu-moralak erreprimitutako libidoan zeuden bilatu beharreko erantzun guztiak. Eta, Erich Frommek hortik zerbait usaindu eta Freuden teoriak dezente zuzentzeko gai izan arren, kultura burges puritanoaren emaitza jatorrak ziren uretan harrapatuta geratu zen, urrunago begiratzeko ezgai.
Izan ere, egia da haurrak adin batean ahoa dutela arretagune, beste batean uzkia, beste batean genitalak… Baina zergatik ez aipatu eskuak? Haurtzaroaren fase batean dena da eskuan hartzea, estutzea, heltzea. Eta beste une batean, oinekin topo egin eta, urrunago egon arren, haiek erakarriko diete arreta. Azken finean, haurren jolasotan heldu erreprimituok baino ez dugu sexu-sena ikusten. Haurrarengan sexuak, guk gerora ulertuko dugun legez, ez dauka toki handirik. Haurra jolasean dabil bere ingurunearekin. Jolasa da esperimentatzeko modua. Eta jolastuko da amaren titiburuarekin, haren mugen bila -xurgatu, bai, eta hozka egin, eta miazkatu…-, eta jolastuko da eskura iristen zaion oro estutzen, eta gure atzamarrari helduta geratuko da, eta jolastuko da eskuratutakoa ahora eroaten, eta jolastuko da uzkiarekin, eta gorotzekin eta, noski, genitalekin ere bai. Eta erreprimitua izango da modu askotan: ez ukitu hori, ez jolastu horrekin, hori ez da egiten, kaka… Eta kolpe sinboliko bat eskuan, edo ahoan, edo ipurdian… Haurrak erreprimitzen, debekatzen, ukatzen zaien horri erreparatuko dio. Berak ez du ezer txarrik ikusten. Jolasa da dena. Eta, gainera, bere gorputza da edo bere gorputzetik irtena. Jolasak berak sortzen dio atseginik handiena. Senez bilatzen du edozerekin jolastea. Eta zaporeak, soinuak, ukiak, usainak… probatu nahiko ditu. Kilimak, laztanak, kolpeak… Dena da esperimentazio-eremu. Dena jolasgune.
Non geratzen zen jolasa moral puritanoan?
Jolasa, erakutsi digute, haurren kontua da. Bizitza ez da jolasa. Jatekoarekin ez da jolasten… Adin batetik aurrera, zenbatetan ez nuen entzun komikiak, marrazki bizidunak edo bideojokoak ez zirela helduentzat. Ez direlako serioak, noski. Eta jolasak haurtzaroan utzi behar dira. Helduentzat jolas arautuagoak daude, gizarteak onartzen eta eskaintzen dizkienak.
Eta jolasaren mundua gero eta murritzagoa da. Jolas hutsa, xederik eta ardurarik gabeko jolasa, txarto ikusita dago gure egungo gizartean. Ez dakar ezer!
Historiari erreparatzen badiogu, ordea, gizarte eta zibilizazioen historia jolasarekin duten harremanaren historia ere bada. Zer toki betetzen zuen jolasak europar aurreindoeuropar eta aurrepatriarkalen gizarteetan? Zein Torako judutarrenean? Zein Grezia klasikoan? Zein Erroman? Zein kristautasunaren ondorengo faseetan? Zein europarren inbasioen aurreko Abya-Yalako komunitateetan? Zein Afrika, Asia eta Ozeaniakoetan (Japoniaren lana-jolasa erlazioa izan daiteke oso interesgarria, gizarte guztiz neurotiko baten eredu garbia)? Zer ziren ihauteriak kristautu aurretik? Zer ondoren? Zer errepresio askatzen ziren eta zergatik askatu behar ziren?
Eta premiazkoena: zer toki dauka jolasak gure egungo gizartean? Gure egungo gizarte patologikoan? Non geratu da jolas librea?
Izan ere, jolasak arautu eta, batez ere, profesionalizatu ahala, zerbait agortzen zaio jolas-senari. Ongarririk gabeko landare bati legez. Jolaserako denborak eta espazioak zedarritu eta jolas batean aditu bihurtu, espezializatu eta hura gure bizimodu bihurtzen den heinean, jostagarri izateari uzten dio. Eta, gaur egun, jolas gehienak bideratuta daude, pasiboak dira, ikusle, entzule, irakurle… bihurtzen gaituzte. Edo pantaila-irensle. Emaitzak espero dira ganorazko jolas-orduetatik. Haurrentzako jolasek didaktikoak behar dute. Zerbait irakastera bideratuta egon. Gero haurrek, katuek legez, guk hamaika bider hausnartu eta gero egindako opari ustez emankorra baztertu eta zerbeza iturri batekin (bai, iturri esaten genien, Mundakan behintzat, txapei, eta iturri bildumak egiten genituen txapa berba ikasi aurretik, gurean Iturrigorri ura edaten baitzen) zoriontsu izango dira edo guk emandakoarentzat beste edozein erabilera ezusteko aurkituko dute. Jolasa kirol eta kirola lanbide bihurtu ahala, pilota bat, arraun bat, erraketa bat… hartu orduko, emaitzak espero dira. Eliteek ondo dakite jolasak zer garrantzia daukan, eta euren umeentzat pedagogia libertarioak aukeratzen dituzte…, baina hor ere emaitzak dira xede. Inbertsioak dira. Jolas-senari iruzur egitea, azken finean.
Beharbada, horregatik matxinatu naiz beti libreenak eta jostarienak behar luketen jardueren profesionalizazioaren kontra. Niretzat idaztea jolastea da. Jolas amaigabe bat -askotan esaten didate nik baino ulertzen ez dudan jolasa dela nire literatura, baina jakin badakit ez naizela harekin ondo pasatzen dudan bakarra-. Ez dut ulertzen idazle batzuei entzuten diedanean sufritu egiten dutela liburuak idazteko. Sufritzen baduzu, zertarako idatzi?
Izan ere, zertarako biziraun nahi dugu, zertarako ugaldu, ez bada jolasteko denbora izateko? Zer da biziraupena ziurtatuz gero geratzen zaigun bizitza? Zertarako gura dugu, ez badakigu jolasten? Ez bagara jolasteko gai? Zertarako goaz (edo gindoazen, garai batean zioskutenez) aisiaren gizarterantz, aisia bizitzen ez badakigu? Aisiaren gizartetik gatozela ahaztu eta gero…
XIX. mendean sortutako pentsaera-ildoetatik, anarkismoak eman zion jostetari garrantzi apur bat handiagoa zeharka edo zuzenean. Dantzatzerik ez badut, hau ez da nire iraultza, zioen Emma Goldmanek, seguruenik, anarkista ez direnen ahotan gehien entzuten den lelo akrata, hainbat moldaketekin. Eta dantza, batez ere, jolasa da. Proudhonen teoriak ezin dira ulertu jolasa kontuan hartu barik. Frantses anarkista bere garaiko dogma ekonomikoak desmuntatzen jolastu zen bere idatzietan, eta horregatik barregarri gertatzen dira Marxen moduko umorerik gabeko interpretazio antzuak. Bakunin ere jostaria zen (abenturazalea izatea jolasteko modu bat da). Idaztea jolasa zen, eta horregatik ez zion garrantzi handirik ematen hasitako testuak amaitzeari. Tonuan igartzen zaie. Eta gerora anarkismotik aldenduko zen Bertrand Russelli zor diogu Alfertasunari gorazarrea (Elogio de la ociosidad, 1935) lan ederra baina zertxobait mugatua (egia esan, euskarazko alfertasun eta nagitasun hitzek ez dituzte bete-betean jasotzen ingelesez idleness edo gazteleraz ociosidad hitzek dauzkaten ñabardurarik positiboenak). Pedagogia libertarioak hasi ziren jolasari garrantzi handiagoa ematen. Baina, halere, uste dut bazterreko kontua izaten jarraitu zuela anarkismoan ere. Baita John Zerzan eta Theodore Kaczynski anarkoprimitibisten lanetan ere, esango nuke.
Psikoanalisiak erakutsi zigun errepresioak patologiak sortzen dituela, eta ez zen lan antzua izango jolas-senaren errepresioak zer gizarte patologiko mota ekarri duen ikertzea. Ludopatia ez da jolasaren errepresioari lotutako bakarra. Eta nahasmendu obsesibo-konpultsibo asko hasieran jolasean hasitako jarduera bat (esaterako, espaloiko marrak ez zapaltzea, itzaletik itzalera ibiltzea, ibiltzean forma geometrikoak osatzea…) dute oinarri.
Baina hori bezain garrantzitsua da pentsatzea balizko iraultza baten ondorengo gizartean zer toki emango diogun jolas-senari, horrek definituko baitu benetan gizarte eredu berdinzale, aske, bidezko eta bizigarri bat.
Burua ideiez borborka daukat eta jarrai nezake hariari tiraka, baina kexu daukat gerria eta kexu izango ditut laster nire irakurle urriak, eta goazen amaitzen. Beharbada, egunen batean ni baino jantziagoa eta trebeagoa den batek ekingo dio ludismo historikoa esan diezaiokegun adarrari, eta gizarte aske batean jolas libreak behar lukeen tokia jorratu. Nire aldetik, konturatu naiz, oharkabean, horren bila ere ibili naizela nire Askayalan, bereziki datorren urtean ateratzekoa den hirugarren liburuan. Baina balio bezate hemengo lerroek ideiaren zirriborroa egiteko.
Seguruenik, akatsez beteta egongo da testu hau. Ez da serioa izango. Zientifikoa ere ez.
Baina zein ondo pasatu dudan…